Minni stuðningur við skuldsetta einstaklinga

Hvernig munu nýju húsnæðisbæturnar koma út fyrir skuldsettan einstakling, sem fór illa út úr hruninu? Tökum dæmi. Einstaklingur keypti blokkaríbúð á árinu 2005 á 15 milljónir og tók 12 milljón króna húsnæðislán fyrir 80% af kaupverðinu, en lagði sjálfur fram þrjár milljónir.

Þrátt fyrir reglulegar afborganir hækkaði lánið verulega eftir hrun og í fyrra var það farið að nálgast 18 milljónir. Fasteignamatið á íbúðinni hefur hins vegar lækkað nokkuð og var rúmar 14 milljónir í fyrra. Íbúðareigandinn var því svo „heppinn“ að eiga rétt á 110% leiðinni. Lánið var lækkað og er nú rúmar 16 milljónir, en íbúðin er enn yfirveðsett. Milljónirnar þrjár eru löngu tapaðar.

Þessi einstaklingar lækkaði í launum eftir hrun og er nú með tekjur sem eru lægri en meðaltekjur í landinu. Í fyrra var hann með 250 þúsund krónur í laun á mánuði fyrir skatt, eða þrjár milljónir yfir árið. Í ár hefur hagur hans aðeins vænkast og tekjurnar eru 260 þúsund á mánuði. Regluleg laun á almennum vinnumarkaði voru 365 þúsund að meðaltali á árinu 2011, þannig að þetta er einstaklingur með fremur lág laun. Nokkur hópur launamanna er þó í svipaðri stöðu, þar sem um fjórðungur launafólks var með reglulegar tekjur á bilinu 200-250 þúsund krónur á mánuði í fyrra.

Vegna mikilla húsnæðisskulda og lágra launa fær þessi einstaklingur fullar vaxtabætur í ár, eða 400 þúsund krónur. Hann fær auk þess tæplega 100 þúsund krónur í sérstaka vaxtaniðurgreiðslu. Alls eru vaxtabætur og vaxtaniðurgreiðslur til hans tæplega 500 þúsund í ár, eða rúmlega 40 þúsund krónur á mánuði.

Í hinu nýja kerfi sem velferðarráðherra mælir með, eiga hámarksbætur einstaklings hins vegar að vera 22 þúsund krónur á mánuði, eða 264 þúsund krónur á ári. Þá skiptir engu hversu mikið einstaklingurinn skuldar eða hversu lág laun hans eru. Ekki er ljóst hversu mikil tekjutengingin verður, en í fréttum hefur verið rætt um skerðingarmörk við 203 þúsund krónur á mánuði. Miðað við það gæti þessi einstaklingur fengið enn minna en 22 þúsund krónur í húsnæðisbætur á mánuði, þar sem tekjur hans eru yfir þeim mörkum, þó að lágar séu.

Núverandi húsaleigubætur einstaklings eru að hámarki 216 þúsund krónur á ári, eða 18 þúsund krónur á mánuði og frítekjumark þeirra er 150 þúsund krónur á mánuði, sem er auðvitað fáránlegt. Það er vissulega þörf á því að hækka þessar upphæðir, en það á ekki að gera með því að lækka vaxtabætur skuldsettra heimila að sama skapi. Vinnuhópur ráðherra leggur að vísu til að kerfið verði innleitt á 3-4 árum, þar sem það gefi þeim sem fyrir breytingunum verða „möguleika á að bregðast við breyttum forsendum.“

Ekki veit ég hvernig velferðarráðherra eða vinnuhópurinn sjá fyrir sér að þau viðbrögð verði. Einstaklingurinn í yfirveðsetta húsnæðinu á litla möguleika á því að selja það og kaupa nýtt, þar sem hann á ekki lengur neitt fé handbært í útborgun. Er það stefna ríkisstjórnarinnar að allir skuldsettir húsnæðiseigendur fari í gjaldþrot og þaðan á leigumarkaðinn? Vandinn sem hrunið skapaði verður ekki leystur á þremur eða fjórum árum, sérstaklega ekki þar sem verðbólgan er enn langt yfir verðbólgumarkmiði og lánin halda áfram að hækka.

Veruleg lækkun vaxtabóta

Hugmyndir starfshóps velferðarráðherra um nýtt húsnæðisbótakerfi voru kynntar í dag. Velferðarráðherra sagði við það tilefni að hann vonaðist eftir „þverpólitískri samstöðu“ um tillögurnar. Mér finnst satt að segja ólíklegt að slík samstaða muni nást, þegar á það er litið að hugmyndirnar fela í sér verulega lækkun á vaxtabótum frá því sem verið hefur.

Yfirlýstur tilgangur vaxtabóta er að auðvelda fólki að eignast eigið húsnæði. Í raun má líta á vaxtabætur sem ákveðna niðurgreiðslu á kostnaði við vexti og verðbætur, sem er mun hærri hérlendis en víðast annars staðar vegna landlægrar verðbólgu og verðtryggingar. Þetta er niðurgreiðsla á hluta af kostnaðinum við það að vera með eigin mynt, sem reynst hefur óstöðug í gegnum tíðina.

Hámark vaxtabóta einstaklings í ár er 400 þúsund krónur, hámarks vaxtabætur hjá einstæðu foreldri eru 500 þúsund krónur og hámark vaxtabóta hjóna er 600 þúsund krónur. Til þess að fá fullar bætur þarf viðkomandi að vera með talsvert háar vaxtagreiðslur og eiga tiltölulega lítið í íbúðinni eða húsinu, auk þess sem bæturnar eru tekjutengdar. Til viðbótar við þetta hefur undanfarin tvö ár verið greidd sérstök vaxtaniðurgreiðsla sem er að hámarki 200 þúsund krónur fyrir einstakling og 300 þúsund krónur fyrir hjón og einstæða foreldra.

Vaxtabæturnar voru hækkaðar árið 2009 og sérstaka vaxtaniðurgreiðslan var siðan sett á tímabundið, hvort tveggja til þess að „styðja við heimilin í landinu“ eins og segir á vefsíðu fjármálaráðuneytisins. Í nýlegri frétt á heimasíðu ráðuneytisins, sem Oddný G. Harðardóttir, fjármálaráðherra, og Steingrímur J. Sigfússon, efnahags- og viðskiptaráðherra skrifuðu undir segir jafnframt að vaxtabætur og sérstök vaxtaniðurgreiðsla séu „hluti víðtækra aðgerða sem óumdeilanlega skipta máli og hafa hjálpað í glímunni við þann þungbæra vanda sem hrunið skóp skuldsettum heimilum. Þeirra glímu er engan veginn lokið og skuldsett heimili munu áfram þurfa á stuðningi að halda.“

Hugmyndir starfshóps um húsnæðisbætur fela í sér nærri 50% lækkun á hámarksbótum til skuldsettra húsnæðiseigenda, og enn meiri lækkun ef sérstaka vaxtaniðurgreiðslan er tekin með í reikninginn. Skyndilega virðist ekki lengur þörf á því að styðja við skuldsett heimili af sama krafti og áður. Það væri gaman að fá svör frá ofangreindum ráðherrum varðandi það, hvað hafi breyst á örfáum mánuðum. Telja þau að glímunni við þungbæran vanda hrunsins sé allt í einu lokið hjá skuldsettum heimilum?

Játningar Samfylkingarkonu

Ég er flokksbundin í Samfylkingunni. Hef verið það í bráðum tólf ár. Þar á undan var ég félagi í Samtökum um kvennalista og Kópavogslistanum. Mér finnst gaman að taka þátt í pólitískum umræðum, hvort sem það er á fundum, í vinahópi eða á netinu. Stundum fæ ég það framan i mig að það sé nú ekkert að marka neitt sem ég segi, af því ég er skráð í stjórnmálaflokk. Slíkum athugasemdum hefur fjölgað verulega eftir hrun.

Þegar ég fékk kosningaréttinn tók ég það mjög alvarlega. Í mínum fyrstu bæjarstjórnarkosningum ákvað ég að kjósa taktískt. Alþýðuflokkur og Alþýðubandalag voru í meirihluta sem ég vildi hafa áfram, svo ég kaus þann flokk sem tæpara stóð. Í fyrstu Alþingiskosningunum fór ég í gegnum þetta kerfisbundið og setti niður á blað þau stefnumál sem ég studdi. Síðan skoðaði ég kosningastefnuskrár flokkanna og kaus flokkinn sem studdi flest af mínum málum. Úr varð að ég kaus Samtök um kvennalista.

Mér datt samt ekki í hug að ganga í neinn flokk fyrr en ég kom heim úr háskólanámi í Bandaríkjunum. Ég vann þar tímabundið að loknu námi og kynntist þá því óöryggi að vera ekki sjúkratryggð í fyrsta sinn. Upphaflega gekk ég í stjórnmálaflokk til þess að reyna að hafa einhver áhrif á umhverfi mitt. Ég tók þátt í starfi ungliða sem vildu sameina vinstri flokkana, fyrst og fremst vegna þess að ég taldi að það væri besta leiðin til þess að sporna við aukinni einkavæðingu og markaðsvæðingu velferðarkerfisins. Ég tók líka þátt í stofnun Kópavogslistans, sem var tilraun til þess að brjóta á bak aftur áralanga setu hægri flokkanna í bæjarstjórn Kópavogs.

Að sumu leyti tókst ætlunarverkið með stofnun Samfylkingarinnar fyrir tólf árum, en að sumu leyti ekki. Hópur manna klauf sig út úr undirbúningsstarfinu og stofnaði Vinstri hreyfinguna - grænt framboð. Nú hefur VG klofnað aftur og einn fyrrum þingmaður flokksins leiðir nýtt framboð sem er að fá talsvert fylgi í skoðanakönnunum, hvað sem síðar verður. Einn fyrrum þingmaður Samfylkingarinnar og Framsóknarflokksins er síðan í forsvari fyrir annað nýtt framboð í samvinnu við Besta flokkinn, sem varð til úr engu og sigraði í síðustu borgarstjórnarkosningum. Mögulega verður sett nýtt met hvað fjölda framboða varðar í næstu alþingiskosningum.

Ég hef eignast nokkra góða vini í þessu pólitíska brölti mínu, fjöldann allan af kunningjum og einhverja viðhlæjendur líka eins og gengur. Ég verð mjög líklega ekki flokksbundin alla ævi. Þegar upplifunin er sú að áhrifin séu engin, er erfitt að sjá tilganginn í því að vera á skrá. Ég lofa því heldur ekki að kjósa alltaf sama flokkinn. Eins og er sé ég engan annan flokk sem ég get hugsað mér að kjósa, en það getur alltaf breyst. Ég mun halda áfram að mynda mér mínar eigin skoðanir á hlutunum hér eftir sem hingað til.

Saga einstæðrar móður á atvinnuleysisbótum

Einstæða móðirin missti vinnuna haustið 2009, í kjölfar bankahrunsins. Hún átti litla íbúð sem hún hafði keypt nokkrum árum áður, á svokölluðu myntkörfuláni. Myntkörfulánin voru síðan dæmd ólögleg haustið 2010 og endurútreiknuð, en þrátt fyrir það átti móðirin erfitt með standa í skilum. Svo fór að hún missti íbúðina og veturinn 2010 flutti hún í litla íbúð með einu svefnherbergi á jaðri höfuðborgarsvæðisins.

Það var ekki auðvelt að sjá fyrir barni og greiða af húsnæði á berstrípuðum atvinnuleysisbótum, en með útsjónarsemi og aðstoð Mæðrastyrksnefndar höfðu þau það af. Vinnumálastofnun sendi móðurina á námskeið sem hún átti erfitt með að sækja sökum vegalengda og peningaleysis, en það hafðist líka með aðstoð vina og kunningja. Hún vann sjálfboðastörf og gerði allt sem hún gat til að koðna ekki niður í atvinnuleysinu.

Konunni telst svo til að hún hafi sótt um á þriðja hundrað störf tveimur árum. Þar af hirtu innan við 50 vinnuveitendur um að svara umsókn hennar, eða minna en fjórðungur. Þrátt fyrir háskólamenntun og ágæta reynslu fékk hún aðeins þrjú viðtöl á þessu tímabili. Heppnin var þó með henni á endanum. Haustið 2011, tveimur árum eftir að hún missti starfið, fékk hún hlutastarf á leikskóla.

Launin í hlutastarfinu voru ekki há. Hún var í rúmlega 60% stöðu og launin voru um 180 þúsund krónur fyrir skatta, aðeins rúmum 12 þúsund krónum hærri en fullar atvinnuleysisbætur. Eftir skatt var hún því að græða örfáa þúsundkalla á því að vinna, en hún naut þess að vera ekki lengur heima og líkaði vel í starfinu. Það skipti líka sköpum að hún féll undir bráðabirgðaákvæði V í lögum um atvinnuleysistryggingar og þær rúmlega 30 þúsund krónur sem hún fékk útborgaðar hjá Vinnumálastofnun þýddu að hún þurfti ekki lengur að bíða í röð hjá Mæðrastyrksnefnd.

Ráðningin í leikskólanum var tímabundin og nú er einstæða móðirin aftur atvinnulaus. Eins og aðrir sem fengu bætur samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu var hún tekin af atvinnuleysisskrá um áramótin. Hún þurfti að skrá sig aftur og skila inn öllum pappírum á ný, með tilheyrandi fyrirhöfn. Það er möguleiki að hún fái aftur hlutastarf innan skamms, en þá verður staða hennar breytt þar sem ákvæðið góða er ekki lengur í gildi. Þar til hún fær fullt starf er staða hennar og barnsins því líkleg til að vera slæm.

Eftir að bráðabirgðaákvæði V féll úr gildi um áramótin getur fólk enn fengið atvinnuleysisbætur að hluta á móti hlutastarfi, en þá gilda um þær hefðbundin skerðingarákvæði sem voru í gildi fyrir bankahrun. Í flestum eða öllum tilfellum þýðir það að bæturnar verða mun lægri en þær hefðu verið, væri bráðabirgðaákvæðið enn í gildi, eða að þær falla alveg niður þar sem tekjur fara yfir skerðingarmörk.

Vegið að velferð kvenna

Í nóvember 2008 var bráðabirgðaákvæði V bætt við lög um atvinnuleysistryggingar, sem tryggði að fólk sem hafði misst vinnu sína að fullu eða öllu og var komið í hlutastarf, átti rétt á atvinnuleysisbótum samhliða skertu starfshlutfalli. Tekjurnar sem fengust í hlutastarfinu áttu ekki að skerða atvinnuleysisbæturnar. Ákvæðið var sett vegna „sérstakra aðstæðna á vinnumarkaði“ og það átti upphaflega að gilda til 1. maí 2009.

Síðan hefur þetta ákvæði verið framlengt nokkrum sinnum með örlitlum breytingum, nú síðast í júní 2011. Í athugasemd við frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar, sem samþykkt var sl. sumar segir um bráðabirgðaákvæðið að það hafi „reynst vel í framkvæmd“ þar sem það hafi „leitt til þess að færri einstaklingar missa störf sín að fullu en ella hefði verið sökum tímabundinna erfiðleika á vinnumarkaði.“

Þáverandi félags- og tryggingamálanefnd Alþingis lagði til að frumvarpið yrði samþykkt óbreytt og vakti sérstaka athygli á því að um 2/3 þeirra sem þáðu bætur skv. bráðabirgðaákvæðinu væru konur. Í apríl 2011 fengu 1.198 einstaklingar greiddar atvinnuleysisbætur skv. þessu ákvæði, þar af 791 kona. Af þeim voru 514 konur í 50-60% starfshlutfalli. Ef við miðum við að fólkið hafi að meðaltali verið í 60% starfshlutfalli og flest á ótekjutengdum bótum, var hvert þeirra að fá um 40 þúsund krónur útborgaðar á mánuði frá Vinnumálastofnun.

Frumvarpið var samþykkt og ákvæðið framlengt til 31. desember sl., en tímann frá júní til desember átti að mati félags- og tryggingamálanefndar að nota til að endurskoða lögin um atvinnuleysisbætur í heild sinni. Vegna þess hve margar konur þáðu bætur skv. bráðabirgðaákvæði V taldi nefndin mikilvægt að kynjasjónarmið yrðu höfð í huga við endurskoðunina.

Í nóvember 2011 voru rúmlega 1900 einstaklingar á atvinnuleysisbótum að hluta til á móti hlutastarfi. Atvinnuleysisprósentan var 7,1 prósent og aðeins rúmu hálfu prósenti lægri en árið áður. Aðstæður á vinnumarkaði virtust því enn vera sérstakar, í það minnsta miðað við íslenskan veruleika. En þrátt fyrir mikið atvinnuleysi og þá staðreynd að ákvæðið hefði reynst vel og nýst konum sérstaklega vel, þá töldu þingmenn, velferðarnefnd Alþingis og velferðarráðherra óþarft að framlengja það frekar.

Rétt fyrir áramót var svo öllum sem þegið höfðu hlutabætur skv. bráðabirgðaákvæði V í atvinnuleysistryggingalögum tilkynnt að ákvæðið hefði ekki verið framlengt. Um áramótin voru allir þeir sem féllu undir þetta ákvæði síðan teknir af atvinnuleysisskrá. Kynjasjónarmiðin, sem framsögumaður félags- og trygginganefndar lagði áherslu á í umræðum hálfu ári áður, voru allt í einu ekki lengur mikilvæg.

Áramótaglaðningur ríkisstjórnarinnar

Eins og svo margir aðrir missti ég vinnuna í kjölfar bankahrunsins. Ég var samt svo heppin að fá strax vinnu aftur, en reyndar bara hálfan daginn. Ég lét það ekki mikið á mig fá og fór í fullt nám veturinn 2010-2011 með hálfri vinnu. Tók námslán og hafði það sæmilegt. Var síðan enn heppnari þegar ég fékk með þrjósku í gegn nokkra lækkun skulda í gegnum sértæka skuldaaðlögun síðastliðið sumar, einmitt þegar námslánunum sleppti. Fékk auk þess fulla sumarvinnu og í haust bauðst mér hækkað starfshlutfall í vinnunni.

Á móti 70% starfi hef ég í vetur fengið 30% atvinnuleysisbætur, sem útborgaðar eru tæplega 30 þúsund krónur á mánuði. Það er kannski ekki mikið, en það munar talsvert um það hvort að afgangurinn á mánuði eftir fasta reikninga er 30 þúsund eða 60 þúsund krónur. Ég er ekki ein um þetta, því að tæplega tvö þúsund manns á atvinnuleysisskrá í nóvember sl. voru í hlutastarfi á móti hlutabótum. Eflaust byggir réttur margra þeirra til bóta á bráðabirgðaákvæði, sem sett var í lög um atvinnuleysistryggingar á kjölfar hrunsins og hefur síðan verið endurnýjað reglulega.

Þegar ég sótti um atvinnuleysisbæturnar í haust vissi ég að minn réttur byggðist á þessu ákvæði og jafnframt, að það myndi að óbreyttu renna út um áramótin. Ég spurði sérstaklega um það hvort að ákvæðið yrði ekki endurnýjað, þegar ég skráði mig. Starfsmaðurinn sagðist ekki geta fullyrt neitt, en reiknaði þó frekar með því. Enda engin ástæða til annars, þar sem atvinnuleysið er enn í kringum sjö prósentin og í raun lítið lægra nú í nóvember en árið á undan. Reyndar er það nær átta prósent hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég bjóst því ekki við öðru en að greiðslurnar myndu halda áfram.

Í dag, einum degi fyrir áramót, fæ ég svo eftirfarandi tölvupóst sendan frá Vinnumálastofnun: "Vinnumálastofnun vill vekja athygli þína á því að gildistími ákvæðis til bráðabirgða V í lögum nr. 54/2006, um atvinnuleysistryggingar, með síðari breytingum, fellur niður um næstu áramót. Greiðslur til þín úr Atvinnuleysistryggingasjóði á grundvelli ákvæðisins munu því jafnframt falla niður frá og með sama tíma. Til að fá frekari upplýsingar er bent á heimasíðu stofnunarinnar."

Þarna er eflaust hægt að losna við góðan hluta af þeim tvö þúsund hræðum sem hafa verið á atvinnuleysisbótum á móti hlutastarfi af atvinnuleysisskrá, og hrósa sér síðan af lækkuðum atvinnuleysistölum í kjölfarið. Auðvitað er það forgangsverkefni að taka örfáa þúsundkalla af fólki, sem hefur ekki enn fengið fulla vinnu þó að það óski þess. Við höfum það jú öll svo gott. Takk Vinnumálastofnun. Takk velferðarráðherra. Takk Alþingi. Ég vona að nýárssteikin smakkist vel.

Gagnrýnandinn

Ég var að taka til fyrir jólin í síðustu viku og þá fann ég litla úrklippubók, sem ég átti þegar ég var unglingur. Fyrsta úrklippan í bókinni er viðtal Æskunnar við mig þegar ég var í sumarstarfi sem blaðamaður á Tímanum sællar minningar, þá fimmtán ára. Næsta úrklippa er frá sama ári, en þá var ég beðin um að gagnrýna unglingabók fyrir Helgarpóstinn. Var það mín fyrsta bókagagnrýni og sú eina í langan tíma.

Í haust byrjaði ég svo að skrifa pistla fyrir vefritið Spegil og þar hef ég m.a. gagnrýnt bíómyndir og sjónvarpsþætti. Ég ætti alveg að hafa þekkingu til þess, þar sem ég er menntaður fjölmiðla-, leikhús- og kvikmyndafræðingur með meiru. Núna fyrir jólin færði ég mig aðeins upp á skaftið með því að gagnrýna nokkrar bækur líka. Vissulega er ég ekki bókmenntafræðingur, en ég tók þó nokkra bókmenntaáfanga í fjölmiðlanáminu mínu í Bandaríkjunum. Svo má spyrja sig hvort að bókmenntafræðingar séu þeir einu sem megi hafa skoðanir á bókmenntum.

Í það minnsta er þetta mjög skemmtilegt verkefni og gaman að fá að lesa svona margar bækur. Bóklestur er líka eitt það skemmtilegasta sem ég veit, enda er ég oftast með nokkrar bækur á náttborðinu. Systir mín er að gefa út bók fyrir jólin svo ég má ekki gagnrýna hana, í það minnsta ekki fyrir neina fjölmiðla. Það gæti samt alveg verið að ég laumaði einhverju um bókina hennar hér á bloggið.